مهندس علی حبیبی

ميکروبيواستراتيگرافی و شناسايی اينوسراميدهای نهشته های کرتاسه بالايی در منطقه تفرش

◊◊◊◊◊◊◊

حسين کاميابی شادان^* ، علی حبيبی^**، خسرو خسروتهرانی^**

_* : گروه زمين شناسی، دانشکده علوم زمين، دانشگاه شهيد بهشتی تهران

_** : گروه زمين شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقيقات تهران

◊◊◊◊◊◊◊

چکيده:                                            

نهشته های کرتاسه بالايی در برش اسفيج کوچک در يک کيلومتری خاور تفرش،با 161.7 متر ضخامت، عمدتاً از ماسه های آهکی و آهک ماسه ای در پايين و آهک های مارنی در بالا تشکيل شده است. مطالعه فرامينيفرهای پلانکتونيک و اينوسراميدهای اين برش، منجر به شناسايی 42 گونه فرامينيفرا از 23 جنس و 8 گونه اينوسراميد از 2 جنس گرديد. حضور و گسترش فرامينفرها و اينوسراميدها در طول اين برش، سن سنومانين تا تورونين بالايی (؟ کنياسين آغازين) را تأييد می نمايد.

Abstract :

The upper cretaceous deposits in Asfij-e-Kuchak section in the east of Tafresh are composed mainly of limy sandstone and sandy limestone in down, and marly limestone in up.The thickness of examined section measured about 161.7 meter and 42 species and 23 genera of planctonic foraminifers and 8 species and 2 genera of family inoceramidae identified.

Diversity and aboundance of foraminifers and inoceramids along this section confirmed That the age of this section is Cenomanian – Upper Turonian (?Coniacian).

مقدمه :

با توجه به گسترش فراوان نهشته های کرتاسه در ايران مرکزی و عدم نامگذاری رسمی واحدهای مختلف کرتاسه در اين منطقه ، لزوم بررسی بيشتر بر روی نهشته های کرتاسه پائينی و بالايی در منطقه ايران مرکزی احساس ميگردد تا نهشته های کرتاسه در اين منطقه مانند مناطق کپه داغ و زاگرس بعنوان سازند و يا ساير واحدهای رسمی ليتواستراتيگرافی معرفی و ثبت گردند.

بهمين منظور درغرب ايران مرکزی برش سطح الارضی اسفيج کوچک واقع دريال جنوبی ناوديس اسفيج

اسفيج کـوچک انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفت(شکل 1). اين ناوديس در 1 کيلومتری خاور شهـرستان

تفرش واقع است و عمده ترين رخنمونهای آن متعلق به کرتاسه فوقانی می باشد که با يک دگرشيبی بر روی آهک های اربيتولينا دار متعلق به کرتاسه پائينی قرار گرفته است. مختصات جغرافيايی اين برش "05  ´02   °50  طول شرقی و" 46  ´40   ° 34 عرض شمالی اندازه گيری شده است. (شکل1)

شکل 1 : موقعيت جغرافيايی و  زمين شناسی برش مورد مطالعه ( مقياس: 1:100.000)

◊◊◊◊◊◊◊

بحث :

در برش مورد مطالعه 3 واحد مورد شناسايی و تفکيک قرار گرفت که شرح توالی اين رسوبات از قديم به جديد بقرار زير است( شکل 2 ):

الف:آهک اربيتولينادار

در اين مطالعه  7/166 متر از توالی رسوبات مورد مطالعه قرار گرفت که 5 مترآن متعلق به رأس آهک اربيتولينا دار(کرتاسه پائينی)،5/46 متر متعلق به آهک ماسه ای گلوکونی دار و 2/115 متر آن متعلق به آهک مارنی ميباشد. آهک مارنی جوانترين واحد اين برش ميباشد و بدليل تکرار رسوبات در يال شمالی ناوديس مذکور،نمونه برداری تا محور اين ناوديس،درضخامت 7/166متری اين برش صورت گرفته است.

در بررسی و مطالعه برش مورد مطالعه، 5 متر از توالی رسوبات مربوط به رأس آهک اربيتولينا دار نيز مورد مطالعه قرار گرفت که ليتولوژی آن شامل آهکهای ضخيم لايه برنگ خاکستری تيره و سرشار از اربيتوليناست ، و رخساره ميکروسکوپی آن پل بايوميکرايت تا ميکرواسپارايت ( پکستون ) می باشد. اين واحد حاوی ميليوليد و قطعات آلگ و مرجان است و علاوه بر قطعات مذکور، ميکروفسيلهای زير نيز در آن ديده می شود :

Dictyorbitolina sp.

Dictyoconus sp.

Iraqia simplex Henson

Praeorbitolina cormyi Schroeder

Palorbitolina lenticularis Blumenbach

Miliolids

Marly Limestone            

                                    Glaucony Sandy Limestone                            

                  Orbitolina Limestone  

شکل 2 : تصويری از برش مورد مطالعه ( ديد دوربين بسمت شمال غرب )

مجموعه فسيلی موجود نشان دهنده سن آپسين برای اين واحد ميباشد. مرز بالايی اين واحد با واحد آهک ماسه ای گلوکونى دار بصورت ناپيوستگی زاويه دار می باشد.

ب:آهک ماسه ای گلوکونی دار

واحد آهک ماسه ای گلوکونی دار در يال جنوبی ناوديس اسفيج کوچک 5/ 46 متر ضخامت دارد . مرز زيرين آن با آهک اربيتولينا دار (آپسين) بصورت دگرشيبی زاويه دار و مرز بالايی اين واحد نيز با واحد آهک مارنی(اينوسراموس دار) بصورت همشيب و با گسستگی ليتولوژيک و درگذر از آهکهای قهوه ای رنگ حاوی لکه های قرمز رنگ اکسيد آهن وپوسته های هماتيتی بی مهرگان ، به آهک مارنی آبی رنگ حاوی اينوسراموس ميباشد که اين مرزنشاندهنده يک مرحله خروج ازآب در اثرعملکرد فاز تکتونيکی ساب هرسی نين ميباشد. اين واحد توسط حاجيان (1970)، تحت عنوانK3 نامگذاری شده است.

ليتولوژی اين واحد در قاعده شامل 1متر ماسه سنگ کنگلومرايی گلوکونی دار نخودی رنگ تا قهوه ای روشن،حاوی ذرات سفيد رنگ و گرد شده کوارتز، متوسط لايه با سيمان آهکی و سرشار از بريوزوئر می باشد که بسمت بالا در ابتدا شامل ماسه سنگ آهکی گلوکونى دار متوسط لايه برنگ خاکستری، با سيمان آهکی و حاوی بريوزوئر و اينوسراموس  Parkinson Inoceramus crippsi است و در قسمتهای رأسی تر شامل آهک ماسه ای گلوکونی دار، متوسط لايه و خاکستری رنگ با رخساره ميکروسکوپی پل بايو ميکرايـت تا ميکرواسپارايت (وکستون ) که حاوی خار اکينيد ،  Inoceramus pictus Parkinson و Inoceramus virgatus Schluter و Exogyra cf. columba می باشد که در بعضی قسمتها حاوی کنکرسيون های مدور مارنی می گردد. يک دايک ديابازی با ضخامت متوسط 5/1 متر با امتداد شمال غرب – جنوب شرق اين واحد را قطع نموده است.

در واحد آهک ماسه ای گلوکونی دار ميکروفسيل های زير نيز ديده می شود:

Calcisphaerulids:

Calcisphaerula innominata Bonet

Stomiosphaera sphaerica Kaufmann

Pithonella trejoi Bonet

Pithonella ovalis  Kaufmann

Foraminifera:

Hedbergella  sp.

Rotalipora  sp.

Spiroplectammina  sp.

Echinoides spines

مجوعه فسيلی موجود در آهک ماسه ای گلوکونی دار وبخصوص اينوسراموس های شاخصی همچــون

همچــون  Inoceramus  pictus Parkinson  ،Inoceramus virgatus  Schluter   و Inoceramus crippsi

Parkinson ، نشاندهنده سن سنومانين برای واحد آهک ماسه ای گلوکونی دار می باشد.

 ج:آهک مارنی

اين واحد که توسط حاجيان ( 1970 ) ، تحت عنوان K4   ناميده می شود ، در يال جنوبی ناوديس اسفيج کوچک ،2/115متر ضخامت دارد. ليتولوژی اين واحد عمدتاً شامل آهکهای مارنی خاکستری روشن تا آبی رنگ نازک تا متوسط لايه با رخساره بايوميکرايت(پکستون) است که در اين واحد ظهور و حضور جنس های Inoceramus و Mytiloides از خانوادهInoceramidae  و بخصوص گونه های Schlotheim Mytiloides labiatus ، Mytiloides mytiloides، Inoceramus lamarcki Parkinson و        Inoceramus brongniarti Mantell را با فراوانی زياد شاهد هستيم. مرز زيرين اين واحد همانطور که گفته شد با آهک ماسه ای گلوکونی دار بصورت همشيب و با گسستگی ليتولوژيک و مرز فوقانی آن در محل محور ناوديس اسفيج کوچک در ضخامت 7/166  متری برش مورد مطالعه قرار دارد و بعد از اين ضخامت در يال شمالی تکرار واحدهای يال جنوبی را شاهد هستيم. همچنين اين واحد حاوی کالسيسفروليد های فراوان می باشد (شکل 3 ).واحد آهک مارنی را 5 دايک ديابازی با ضخامت های از 5/1 متر تا 8 متر و در راستای شمالغربی – جنوبشرقی قطع نموده است.اين واحد حاوی ميکروفسيلهای زير است:

Calcisphaerulids:

Calcisphaerula innominata Bonet,Stomiosphaera sphaerica Kaufmann, Pithonella trejoi Bonet

Pithonella ovalis  Kaufmann

Foraminifera:

Dicarinella algeriana  Caron, Dicarinella canaliculata  Reuss, Dicarinella sp., Whiteinella archaeocretacea Pessagno, Whiteinella paradubia Sigal, Whiteinella baltica Douglas & Rankin, Whiteinella praehelvetica Trujillo, Whiteinella sp., Heterohelix moremani Cushman,Heterohelix reussi Cushman,Globigerinelloides ultramicrus Subbotina, Globigerinelloides caseyi Bolli, Loeblich &Tappan,Globigerinelloides cf. Bolli Pessagno,Hedbergella cf. planispira Tappan, Hedbergella rischi Moullade , Hedbergella delrioensis Carsey, Marsonella oxycona, Spiroplectammina sp., Archaeoglobigerina cretacea d’Orbigny, Marginotruncana marginata Reuss , Marginotruncana pseudolinneiana ,Marginotruncana coronata Bolli, Marginotruncana renzi Gandolfi,Marginotruncana paraconcavata Porthault

مجموعه فسيلی موجود در واحد آهک مارنی(آهک اينوسراموس دار) سن تورونين تا اوايل کنياسين را برای اين واحد تعيين مينمايد.

شکل 3 : تصويری از ميکروفاسيس آهک مارنی ( حاوی کالسيسفروليد فراوان )

د:بايواستراتيگرافی

بمنظور بررسى بايواستراتيگرافى برش مورد مطالعه، از تعداد 100 نمونه تهيه شده از برش اسفيج کوچک، حدود 55 مقطع نازک ميکروسکوپى تهيه گرديد و مطالعات دقيق بايواستراتيگرافى بر روى آن صورت گرفت که منجر به شناسايى 48 گونه از  27 جنس گرديد و با استفاده از اين داده ها ، 4 بايوزون اينوسراميدی در آهکهای ماسه ای و آهکهای مارنی، و دو بايوزون با استفاده از فرامينيفرهای پلانکتونی در آهک های مارنی تشخيص داده شد که در ذيل به معرفی آنها می پردازيم.

د-1- : بايواستراتيگرافی واحد آهک ماسه ای گلوکونی دار

با توجه به ظهور و حضور اينوسراموس هاس شاخص سنومانين در آهک ماسه ای گلوکونی دار و عدم حضور ميکروفسيل های شاخص ، دو بايوزون زيستی ( رنج زون ) با استفاده از اينوسراموس ها در اين واحد معرفی گرديد.

1 – (( Inoceramus crippsi  Range Zone

     اين بايوزون 40 متر ضخامت دارد و با ظهور و حضور گونه  Inoceramus crippsi Parkinson از ضخامت  5/6  مترى برش مورد مطالعه شروع شده و تا انتهای آهک ماسه ای گلوکونی دار که گونه مذکور انقراض پيدا می کند، ادامه می يابد. مجموعه فسيل هاى موجود در اين بايوزون و بخصوص گونه اينوسراموس ذکر شده ، سن سنومانين را براى آن مشخص مى سازد.

2 – ( ( Inoceramus pictus  Range Zone

اين بايوزون2/31 مترضخامت دارد و با ظهورگونه  Inoceramus pictus Parkinsonاز ضخامت  3/15مترى برش مورد مطالعه شروع شده وتا انتهای آهک ماسه ای گلوکونی دار ادامه می يابد.

مجموعه فسيل هاى موجود در اين بايوزون و بخصوص گونه اينوسراموس ذکر شده ، سن سنومانين را براى آن مشخص مى سازد.

د-2- : بايواستراتيگرافی واحد آهک مارنی

با توجه به ظهور و حضور اينوسراميدهای شاخص تورونين در آهک مارنی و همچنين حضور و ظهور فرامينيفرهای شاخص تورونين ، دو بايوزون زيستی  با استفاده از اينوسراميدها و دو بايوزون زيستی با استفاده از فرامينيفرهای پلانکتونی  در اين واحد معرفی گرديد.

1 – (( Mytiloides labiatus  Range Zone

اين بايوزون 5/6 متر ضخامت دارد وبا ظهور و حضور گونه  Schlotheim  Mytiloides labiatus  از ضخامت  5/46  مترى برش مورد مطالعه شروع شده وتا ضخامت 53 متری برش مورد مطالعه و ضخامت 5/6 متری آهک مارنی با انقراض گونه مذکور خاتمه می يابد. مجموعه فسيل هاى موجود در اين بايوزون و بخصوص گونه اينوسراموس ذکر شده ، سن تورونين زيرين- ميانی را براى آن مشخص مى سازد.

2 – (( Inoceramus lamarcki  Range Zone

اين بايوزون 8/27 متر ضخامت دارد وبا ظهورگونه Parkinson  Inoceramus lamarcki  از ضخامت  58  مترى برش مورد مطالعه شروع شده و در ضخامت 8/85 متری برش مورد مطالعه و ضخامت 3/39 متری آهک مارنی، با انقراض گونه مذکور ، خاتمه می يابد. مجموعه فسيل هاى موجود در اين بايوزون و به خصوص گونه اينوسراموس ذکر شده ، سن تورونين ميانی تا بالايی را براى آن مشخص مى سازد.

3 – ((Whiteinella archaeocretacea Range Zone